Claude Monet in Amsterdam: op zoek naar het ongrijpbare licht

Hoewel we helaas (nog) geen werk van de grondlegger van het impressionisme Claude Monet zelf hebben, hebben we werk van kunstenaars die bewust of onbewust sterk door hem zijn geïnspireerd. Denk bijvoorbeeld aan de schilders van de Larense school als een Cornelis Vreedenburgh en Willem Alexander Knip.

Claude Monet heeft ook een poging gedaan zich door het beroemde Nederlandse licht te laten inspireren.

In 1871 en opnieuw in 1874 bezocht hij de stad Amsterdam. Monet stond bekend om zijn obsessie met licht en atmosfeer. In de jaren na de Frans-Pruissische Oorlog reisde hij veel door Europa op zoek naar nieuwe motieven. Het noorden trok hem aan vanwege de grote luchten en het bijzondere, diffuus grijze licht dat boven watersteden als Amsterdam hangt.

Tijdens dit verblijf reisde Monet ook naar de Zaanstreek, het gebied ten noorden van Amsterdam dat in de negentiende eeuw bekend stond om zijn vele windmolens, houten huizen en bedrijvigheid langs de rivier de Zaan. Het landschap moet hem hebben gefascineerd. De combinatie van water, industrie, molens en reflecties in het licht paste perfect bij de interesses van een impressionist. Monet maakte er verschillende schetsen en studies, al zijn ook deze werken lange tijd relatief onbekend gebleven.

Opmerkelijk genoeg was Monet zelf niet tevreden over deze werken. In brieven aan vrienden schreef hij dat het Nederlandse licht veel complexer was dan hij had verwacht. Het was volgens hem tegelijk helder én gedempt, waardoor kleuren minder uitgesproken leken dan in Frankrijk. Omdat hij vond dat hij deze sfeer niet overtuigend had weten weer te geven, stelde hij de schilderijen nooit tentoon. Daardoor bleven ze lange tijd relatief onbekend binnen zijn oeuvre.

Over Monets verblijf in Amsterdam weten we overigens verrassend weinig. Behalve enkele brieven en een foto bestaat het tastbare bewijs vooral uit een bezoekersregister. Op 22 juni 1871 tekende Monet in het gastenboek van het museum in het Trippenhuis, destijds de locatie van het Rijksmuseum.

Een van de bekendste schilderijen uit deze periode toont de Zuiderkerk en staat in de zogeheten Wilderstein-catalogus vermeld als nummer 399. Hoewel het tafereel duidelijk Amsterdam voorstelt, oogt de lucht opvallend helder en blauw. De lichte wolken en de frisse kleuren doen eerder denken aan het zuiden van Frankrijk dan aan het vaak nevelige Nederlandse klimaat.

Een klein detail in het schilderij geeft bovendien een aanwijzing over het seizoen waarin Monet het schilderde. De bomen langs het water hebben hun bladeren verloren, wat erop wijst dat het waarschijnlijk herfst was. Juist in dat jaargetijde is de Amsterdamse lucht vaak zacht en wazig, met een diffuus licht dat moeilijk te schilderen is.

Misschien was dat precies de reden voor Monets teleurstelling. In zijn poging het Amsterdamse licht te vangen, schilderde hij uiteindelijk een stad die iets te zonnig was. En juist daarom vond hij zelf dat hij niet helemaal geslaagd was in zijn missie: het beroemde, maar lastig te grijpen Amsterdamse licht bleef hem ontglippen.

Wilt u meer lezen over Monets verblijf in de Zaanstreek dan is het boekwerk "Claude Monet in Zaandam" van Henk Heijnen en Ron Couwenhoven (2021 / 2022) het standaardwerk.