Wim Schuhmacher – Het vroege werk

Dat Wim Schuhmacher (1894 - 1986) een belangrijke Nederlandse kunstschilder zou worden, lag niet voor de hand. Hij groeide op in Amsterdam, in bescheiden omstandigheden, samen met zijn broer en twee zussen. Zijn vader was huisschilder en overleed in 1929 in een psychiatrisch ziekenhuis. Zijn moeder, die hij vereerde en vaak portretteerde, stierf in 1938. Op zijn vijftiende werd Schuhmacher huisschilder, net als zijn vader. In zijn vrije tijd tekende en schilderde hij. Hij behaalde een tekenakte voor het lager onderwijs, maar volgde verder geen kunstopleiding en was in die zin autodidact.

Aanvankelijk moest hij weinig hebben van ‘kunst’. Hij associeerde die met deftigheid en hogere milieus. Later raakte hij er echter van overtuigd dat kunst de mens op een hoger plan kon brengen. Die visie sloot goed aan bij zijn socialistische opvattingen en levensbeschouwing.

Omstreeks 1911 werd hij assistent bij Lion Cachet, een Nederlandse decorateur die werkte in de stijl van de Art Nouveau. Van Wisselingh & Co was een van diens vele opdrachtgevers, waardoor Schuhmacher mogelijk in aanraking kwam met het werk van de Haagse School en dat van Amsterdamse impressionisten als Breitner. Bij Cachet bleef hij niet lang. Hij was inmiddels vastbesloten kunstschilder te worden, wat hij als een roeping zag. Eind 1913 nam hij dan ook ontslag. Zijn vader stuurde hem daarop het huis uit, omdat hij vond dat zijn zoon met een degelijk beroep in zijn levensonderhoud moest voorzien. Schuhmacher was toen negentien jaar. Nog geen twee jaar later, in 1915, schilderde hij het Boslandschap. In die periode wilde hij vooral op Van Gogh lijken, zo blikte hij later terug. Enige tijd verbleef hij in Zuid-Limburg waar hij veel landschappen van het Heuvelland tekende en schilderde. Daarbij liet hij zich inspireren door Van Goghs impressionistische stijl en door het pointillisme.

In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit en Schuhmacher keerde terug naar Amsterdam. Daar zag hij schilderijen van Jan Sluijters, Piet Mondriaan en Leo Gestel, vertegenwoordigers van het Amsterdams luminisme. Zij ontwikkelden een beeldtaal van kleurige vlakken en banen. Schuhmacher gaf daar een eigen draai aan en ging op zoek naar een eigen stijl. Net als veel andere schilders streefde hij naar een krachtiger uitdrukking, die uiteindelijk zou leiden tot het expressionisme. In deze periode ontstond het Boslandschap, dat hij schilderde in Overveen, een dorp bij Haarlem waar hij toen verbleef. In de oeuvrecatalogus is het schilderij opgenomen onder nummer 32 (p. 206; Van Geest, 1997).

Na Haarlem verbleef Schuhmacher enige tijd in Hillegersberg, destijds een zelfstandige gemeente bij Rotterdam. Samen met Herman Bieling trok hij er op uit om te schilderen. Veel werk van Bieling uit deze periode is overigens verloren gegaan bij een atelierbrand in 1930. Een fraai schilderij van Bieling uit 1915, getiteld Zomertuin, bevindt zich in de collectie van Van der Pant Fine Art, een kunsthandel in Haarlem.

Op advies van Dirk Filarski vestigde Schuhmacher zich in 1916 in Schoorldam. Na een verhuizing naar Amsterdam en vervolgens naar Soest trouwde hij een jaar later met Dora Mohr. Het huwelijk eindigde al in 1919 in een scheiding. Niet alleen zijn privéleven was onrustig; ook op artistiek gebied was Schuhmacher actief. Hij begon te exposeren en raakte geleidelijk steeds meer bekend. Hij werd lid van verschillende kunstenaarsgroepen, waaronder De Branding, met Herman Bieling, en Het Signaal, met onder anderen Van Wijngaerdt en Charley Toorop. Sommige van deze groepen vielen echter alweer snel uiteen. Ook verhuisde hij vaak en woonde hij enige tijd in een dorpje bij Bergen.In deze periode hield hij zich bezig met wat later het kubo-expressionisme zou worden genoemd. Volgens Van der Geest (1997) kende deze kunststijl in Nederland haar bloeiperiode tussen 1916 en 1925. Het was een compromis tussen twee stijlen: het kubisme en het expressionisme, waarbij van beide de meer gematigde vorm werd overgenomen. Een andere benaming voor deze stroming is de Bergense School, die zich overigens ver buiten Bergen uitstrekte. Gestel, Filarski en Wiegman waren belangrijke vertegenwoordigers, maar ook Sluijters, Gustav de Smet, Piet van Wijngaerdt, Else Berg en Mommie Schwartz kunnen in dit verband worden genoemd.Tijdens zijn verblijf in de omgeving van Bergen veranderde Schuhmachers stijl. In sommige schilderijen werd het kleurenpalet donkerder en werden de vormen globaler, met uitgesproken kleuraccenten en het gebruik van zogenoemd ‘visionair licht’. Een typisch voorbeeld is het schilderij Stilleven met appels, blauwe fles en bruine varens, dat Schuhmacher in 1917 schilderde, toen hij pas 23 jaar oud was. Het werk bevindt zich in de collectie van Bruning & Heintz en is in de oeuvrecatalogus opgenomen onder nummer 57 (p. 210, Van der Geest, 1997).

Na de scheiding van Dora Mohr vestigde Schuhmacher zich in Amsterdam, waar hij tot aan zijn dood in 1986 zou blijven wonen. In 1920 trouwde hij opnieuw, nu met Doortje Parrée. Vervolgens brak een periode van buitenlandse reizen aan. Tot 1925 schilderde hij voornamelijk in een kubo-expressionistische stijl, maar tijdens zijn reizen ontwikkelde hij geleidelijk een voorliefde voor grijs en al zijn schakeringen. In zijn brieven aan Doortje schreef hij daar uitgebreid over. In 1925 werd deze voorkeur ook zichtbaar in zijn schilderijen. Dat jaar exposeerde hij een portret van zijn moeder in ‘grijs’, een ‘zilveren toon’ die kenmerkend zou worden voor zijn verdere schilderkunst.

Deze bijdrage is gebaseerd op het boek Wim Schuhmacher. Meester van het grijs, het standaardwerk van Jan van Geest. Het boek bevat een analyse van het leven en werk van Schuhmacher, evenals een oeuvrecatalogus met afbeeldingen, biografische gegevens, brieffragmenten, interviews met de kunstenaar en een bibliografie.

Van Geest, J. (1997). Wim Schuhmacher. De meester van het grijs (herziene uitgave). Spanbroek: Frisia Museum.