Jan Voerman Jr – Van illustrator naar gevierd schilder

Aan de collectie van Bruning & Heintz is onlangs een olieverf op papier van Jan Voerman Jr. toegevoegd, getiteld De Herfstbladeren. Het is een relatief groot werk, dat dateert uit de jaren ‘50 of begin jaren ‘60. In de herfst van zijn leven was Voerman Jr. een gevierd schilder. De kiem daarvan lag in de illustraties voor de Verkade-albums.

Jan Voerman Jr. werd in 1890 geboren in Hattem. Hij was het eerste kind van IJsselschilder Jan Voerman, die getrouwd was met Anna Verkade. Jan Jr groeide enigszins afgezonderd op. Als kind had hij al veel belangstelling voor de natuur en voor tekenen. Samen met een kindermeisje gingen hij en zijn jongere broer op zoek naar planten en schelpen en zetten ze insecten op. Hij verzamelde ze, al begon hij pas vanaf zijn 12e insecten te tekenen. Hij had hier duidelijk talent voor, zo bleek al gauw. In 1905 kwam opa Verkade met het idee voor de Verkade-albums. Vader Voerman had daar geen trek in en verwees opa Verkade naar Jan Jr met de woorden: “Laat hij de kleine wereld maar maken en laat mij de hoge luchten.”

De oorsprong van de Verkade-albums ligt rond 1900. Anders dan nu was reclame voor producten destijds geen gemeengoed. Bij buitenlandse firma’s had Verkade gezien dat producten werden verpakt met plaatjes, voorzien van een reclameboodschap. Dit bleek de verkoop van producten dermate te stimuleren dat een aparte reclameafdeling werd geopend.Verkade wilde echter dat de plaatjes over de natuur gingen, en zo werden de Verkade-albums geboren. Thijsse, leraar aan een kweekschool in Amsterdam, zou de teksten voor zijn rekening nemen. Jan Jr zou de illustraties verzorgen, iets wat hij tot aan het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zou blijven doen. Voor meer informatie over de albums en hun geschiedenis verwijs ik de lezer naar het boek Mijn gedroomde Nederland van Peter Voerman, kleinzoon van Jan Jr. Overigens meldt Van der Hout (2001) dat het naamsuffix ‘Jr.’ werd toegevoegd door een medewerker van de afdeling reclame, en dat dit altijd zo is gebleven. Jan Voerman Jr. werd al gauw in het hele land bekend.

Jan had zijn talent niet van een vreemde gekregen. Zijn vader was de bekende IJsselschilder, maar ook een broer van zijn moeder was schilder. Ook Jans tante Thalia kon heel goed tekenen en richtte zich, net als Jan Jr., op de ‘kleine wereld’. Jan Jr. verdiepte zich in boeken met afbeeldingen waarin de natuur tot in ragfijne details werd weergegeven. Op de ateliers van zijn vader en oom Jan Verkade maakte Junior in Hattem kennis met onder anderen Jo Koster en Cornelis Vreedenburgh en hun werk. Het maakte alles grote indruk op de nog jonge Jan.

In 1912 verlaat Jan het ouderlijk huis en gaat hij in Amsterdam bij zijn broer Tijs wonen. Hij volgt een wintercursus en bekwaamt zich in het werken met olieverf, staande achter de ezel. Nadat hij naar Hattem is teruggekeerd, trekt hij er met zijn Leica en schetsboek op uit om landschappen vast te leggen. Weer terug in Amsterdam wordt hij toegelaten tot een vakopleiding aan de Rijksacademie. Maar dan breekt de Eerste Wereldoorlog uit en Jan keert naar huis terug. Er is thuis niet genoeg geld om alle zonen hun studie te laten afmaken. Jan zit niet bij de pakken neer en gaat voor een nieuw Verkade-album (IJssellandschappen) tekenen en schilderen. In die tijd maakt hij steeds vaker eigen werk, naast zijn werkzaamheden voor de Verkade-albums.

Jan wilde weer op eigen benen staan en ging in 1918 wonen bij zijn zusje Edu, die in Den Haag woonde. Dat hij zijn studie had afgebroken, bleef hem dwarszitten. Hij voelde zich geen echte kunstenaar, al verdiende hij geld met tekenen en schilderen. Tijdens een zomervakantie in Hattem ontmoette hij onder anderen H.P. Bremmer, kunstcriticus, die hem uitnodigde litho’s te maken. Bremmer stuurde hem vervolgens een lithosteen, waarop Jan zijn eerste litho, Herfsttakjes, maakte. Kleinzoon Peter Voerman schrijft dat zijn opa zich in de naoorlogse periode ontwikkelde tot een bekwaam lithograaf. Jan wilde een vak leren en nam daarvoor les aan de Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag. In 1921 werden enkele litho’s van Jan gedrukt. Later kreeg hij een eigen drukpers, waarop hij vele litho’s maakte, tot ver in de jaren ‘60.Met wat geld van zijn vader maakte Jan enkele reizen naar het buitenland. Samen met zijn zusje Edu en haar vriendin Hetty Mansholt reisde hij terug naar Nederland. Hij werd verliefd op Hetty en zij trouwden in 1923. Zijn behoefte aan zekerheid nam hierna toe. Zo begon hij onder andere te werken aan exportcatalogi met afbeeldingen van bloemen voor de bloembollenhandel. Jan en Hetty gingen in Amsterdam wonen.

Jan werkte hard. De lithopers draaide overuren en overal in het bovenhuis hingen litho’s te drogen aan gespannen lijnen. Hij kreeg nog steeds opdrachten van Verkade en de bloembollenhandel, maar dat ging ten koste van zijn vrije werk. Na de geboorte van Pia verhuisde het gezin naar Overveen, waar al snel de tweeling Jan en Ubbo werd geboren. Nadat ook dochter Anneke was geboren, liet Jan een huis in Blaricum bouwen, waar hij de rest van zijn leven zou wonen. Een huis in een rustige buurt, met een atelier, een doka en een wilde tuin. Inmiddels had hij een zeer redelijk inkomen opgebouwd: zijn litho’s verkochten goed en hij bleef niet verstoken van opdrachten.

Met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in 1939 stopte Verkade met het uitgeven van albums. Jan kreeg daardoor meer tijd om in olieverf te schilderen. Later zei hij hierover: “Ik voel me nu pas schilder.” Ondanks de oorlogsjaren verkocht hij regelmatig werk. Ook als schilder koos hij nagenoeg dezelfde onderwerpen als in zijn werk als illustrator van de Verkade-albums. Af en toe schilderde hij een landschap, waaronder het schilderij Sneeuwlandschap uit 1941, dat zich in de collectie van Bruning & Heintz bevindt. Een nagenoeg identiek (maar groter) schilderij bevindt zich in de collectie van het Voerman Stadsmuseum in Hattem.

Jans werk werd goed verkocht, ondanks het feit dat kunstenaars om hem heen op zoek waren naar vrijheid en expressie. Over zijn werk verschenen lovende kritieken. In 1960 werd ter gelegenheid van zijn 70e verjaardag een eretentoonstelling gehouden in de kunstzaal van Hotel Hamdorff in Laren. In de collectie van Bruning & Heintz bevinden zich enkele prachtige, karakteristieke schilderijen van Voerman Jr. uit de jaren zestig, waaronder Bloemstukje met witte crocus uit 1962 en Mandje met paddenstoelen uit 1968.

Toch sloeg bij Voerman soms de twijfel toe. Deed zijn kunst er wel toe? Zo kwam mevrouw Singer, die om de hoek van Hotel Hamdorff woonde, niet naar de tentoonstelling. Via haar manager kocht zij ‘slechts’ enkele litho’s en aquarellen uit de Verkade-albums. Ook werd zijn werk niet opgenomen in sommige tentoonstellingen, iets wat Jan stak. Desondanks kon Jan zich verheugen in een grote belangstelling voor zijn werk. In 1975 werd in Hattem een feestelijke dag voor hem georganiseerd. Hij was 85 jaar oud. Het was een triomf voor Jan. Hij was nu een gevierd schilder.Jan Voerman Jr. overleed een jaar later, op 86-jarige leeftijd. Hij had naam verworven als illustrator, graficus, aquarellist en schilder, met een groot oeuvre waarin de focus ligt op het kleine. Een deel van dat oeuvre is te zien in het Voerman Stadsmuseum in Hattem. Tot 4 oktober loopt de tentoonstelling Mijn gedroomde Nederland, waarin Jan Voerman Jr. en zijn werk voor de Verkade-albums centraal staan.

Deze bijdrage is gebaseerd op het boek ‘Jan Voerman Junior. Uit de schaduw van de IJsselschilder’, geschreven door Rita Van der Hout. Het biedt een uitstekende inleiding tot zijn werk en leven:

Van der Hout, R. (2001). Jan Voerman Junior. Uit de schaduw van de IJsselschilder. Zwolle: Uitgeverij Waanders.

Voor deelonderwerpen:

Opmeer, K. (2021). Gevangen in het paradijs. Met medewerking van Peter Voerman. Hattem: Voerman Stadsmuseum.

Voerman, P. (2026). Mijn gedroomde Nederland. Jan Voerman Jr. & de Verkadealbums. Zwolle: WBooks, in samenwerking met Voerman Stadsmuseum te Hattem.

Lezers geïnteresseerd in de familie Voerman verwijs ik naar de website van Peter Voerman, die met regelmaat blogs publiceert over onder anderen zijn (over)grootvader. Zie: https://voermanrahder.com