Leo Gestel in Vlaanderen

Leo Gestel verbleef tussen medio 1925 en eind 1927 in Vlaanderen. In een dorp nabij Gent nam hij zijn intrek in Het Heylig Huyzeke aan de Leie. In die tijd was de streek rondom de Leie bekend vanwege de vele kunstenaars die er werkten. Daar ontmoette Gestel onder andere weer Gustav De Smet die grote invloed zou hebben op zijn werk. De Smet en Gestel kenden elkaar al uit de periode waarin De Smet tijdens de Eerste Wereldoorlog in Nederland verbleef.

De aanleiding voor Gestels vertrek naar Vlaanderen lag in de spanningen binnen zijn huwelijk met An. In februari 1923 begonnen Gestel en An aan een rondreis door Europa. Zij waren in gezelschap van Zus Boendermaker, de dochter van mecenas Piet Boendermaker die veel werk van Gestel aankocht. In de jaren daarvoor had Gestel talloze tekeningen gemaakt in de Beemster, waar zijn verbeelding van het polderlandschap, dieren, boerderijen en figuren eenvoudiger van vorm en realistischer werd. Een sprekend voorbeeld is de houtskooltekening van de Beemsterpolder uit 1922, die is opgenomen in de collectie van Bruning & Heintz.

Tijdens deze reis bezochten zij onder andere Italië (waaronder Positano) en Duitsland. In Beieren maakte Gestel een grote aquarel van het heuvellandschap.

Er ontstond een meer dan vriendschappelijke relatie tussen Zus Boendermaker en Leo Gestel. De verhoudingen tussen de reisgenoten raakten zodanig verstoord dat de reis voortijdig moest worden afgebroken. Eind 1924 keerde het gezelschap terug naar Bergen. Gestel was door alle verwikkelingen niet meer in staat tot werken. Bovendien wilde zijn mecenas hem niet meer financieel ondersteunen.

In Vlaanderen pakte Gestel de draad weer op na maanden waarin hij niet tot werken kwam. Het Vlaamse landschap en de mensen en dieren die er deel van uitmaakten, vormden een bron van inspiratie. Aardappelrooiers, ploegende en zaaiende boeren, paarden en bonte koeien, met op de achtergrond boerderijen en hoeven, keren als motieven steeds terug. De mens in verbinding met het land staat centraal.

Voor Gestel was de periode in Vlaanderen een tijd van bezinning en een zoektocht naar het zuivere, zoals hij schreef aan een vriend in Nederland. Hij voelde zich aangetrokken tot hardwerkende mensen: bergbewoners in Beieren, vissers in Positano en landarbeiders in Vlaanderen. In hen zag hij een eenvoud en verbondenheid met de natuur die hem raakten.

In Vlaanderen onderging Gestel de invloed van Gustav De Smet en andere Vlaamse expressionisten. Hij experimenteerde met kleuren en hechte composities; zijn werk werd vlakker en sterker gestileerd. Nieuw was de cilindrische weergave van figuren en hun ledematen. Van Lienden (2015) beschreef deze ontwikkeling als een keerpunt in Gestels oeuvre, waarin hij, ‘boven de natuur komend’ en ‘componerend’, tot gedroomde en gedeformeerde voorstellingen kwam.

Een voorbeeld hiervan is Vlaanderen uit 1927, een werk dat ik onlangs mocht verwerven en dat deel uitmaakte van de collectie Bruning & Heintz. De horizon ligt hoog, terwijl het landschap, de mensen en de dieren zijn weergegeven in aardetinten. De compositie heeft een zekere spanning, opgebouwd uit diagonale, verticale en horizontale lijnen. Daarbinnen vormen de vrijwel bewegingsloze landarbeiders de rustpunten van het beeld.

De Smet en Gestel hadden veel waardering voor elkaars werk. In Gestels schilderijen en werken op papier uit deze periode is de invloed van De Smets thematiek en beeldtaal duidelijk herkenbaar. De figuren in Vlaanderen zijn sterk gestileerd, emotieloos en bijna onwerkelijk weergegeven. Een vergelijking met De Smets De aardappeloogst (niet gedateerd, waarschijnlijk 1920-1930) laat de verwantschap in thematiek, vormentaal en compositie goed zien.

Zoals zo vaak in zijn kunstenaarschap experimenteerde Gestel ook in Vlaanderen met nieuwe vormen en stijlen. Tegelijkertijd zijn er constanten in zijn oeuvre aan te wijzen, waaronder zijn liefde voor de natuur en het land. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een vergelijking tussen de aquarel Vlaanderen en het schilderij Landarbeiders, dat onlangs is opgenomen in de collectie van Bruning & Heintz en waarschijnlijk rond 1910 is ontstaan. Het schilderij markeert een toenemende vrijheid in het weergeven van de natuur en manieren waarop het licht kan worden vastgelegd in felle kleuren. De hoge horizon, de diagonale compositie en de geknielde landarbeiders keren zeventien jaar later terug in de aquarel Vlaanderen.

Gestel raakte verknocht aan Vlaanderen en aan zijn Belgische vrienden. In tijd dat hij in Vlaanderen woonde, bleef hij contact houden met Nederland, waar hij geregeld naartoe reisde. De echtscheiding van An werd in de zomer van 1927 uitgesproken, een gebeurtenis die Gestel diep aangreep. Kort daarna beëindigde hij zijn relatie met Zus Boendermaker. An schoot hem te hulp en haalde hem terug naar Nederland. Na een kort verblijf in Amsterdam vestigden zij zich in 1928 opnieuw in Bergen.Gestel was in Vlaanderen bijzonder productief. Van de vele werken die daar ontstonden, ging een groot deel verloren bij de brand in zijn atelier in februari 1929. In Gustav De Smet vond hij een kunstenaar die hem niet alleen steunde en begreep, maar ook van grote betekenis was voor zijn artistieke ontwikkeling. Hun vriendschap en artistieke verwantschap vormen het uitgangspunt van de tentoonstelling in het Stedelijk Museum Alkmaar, die nog tot en met 13 september 2026 te zien is.