Het atelier aan de Amstel: waar Hendrik Jan Wolter de Amstel schilderde

Het leuke van onze kunstgalerie is niet alleen dat we bijzondere mensen tegenkomen maar ook bijzondere plekken. Zo was ik recent in het appartement van een relatie gelegen aan de Amsteldijk 47 in Amsterdam alwaar 100 jaar geleden een beroemd schilder atelier hield. Ik maakte daar bijgaande foto:

Er zijn plekken in Amsterdam die bijna vanzelf tot schilderen uitnodigen. De bocht van de Amstel, het brede water dat het licht van de hemel vangt, de statige gevel van het Amstel Hotel aan de overzijde en de lange lijn van de Amsteldijk. Het is een stadsbeeld dat in de eerste decennia van de twintigste eeuw een bijzondere aantrekkingskracht moet hebben gehad op kunstenaars.

Een van hen was professor Hendrik Jan Wolter (1873–1952). Vanaf 1914 was hij verbonden aan een bijzondere plek aan de Amstel: Amsteldijk 47, waar hij de woning overnam die enkele jaren eerder als atelier was gebruikt door de schilderes Betsy Westendorp-Osieck.

De woning aan Amsteldijk 47 had al een artistieke voorgeschiedenis. Betsy Westendorp-Osieck (1880–1968) behoorde tot de groep vrouwelijke kunstenaars die later bekend zou worden als de Amsterdamse Joffers. De benaming werd bedacht door kunstcriticus Albert Plasschaert voor een groep vriendinnen die, ondanks de veranderende kunstwereld, vasthielden aan een herkenbare laat-impressionistische schildertrant.

Westendorp-Osieck kende verschillende van deze kunstenaars uit haar tijd aan de Rijksakademie. Onder anderen Lizzy Ansingh, Coba Surie en Jo Stumpff behoorden tot haar kring.

Terwijl zij nog bij haar ouders woonde, huurde Westendorp-Osieck in 1912 de verdieping aan de Amsteldijk 47 als atelier. Het moet een inspirerende omgeving zijn geweest: vanuit het huis ontvouwde zich het uitzicht over de Amstel, met de bebouwing van de stad, de Amsteldijk en het imposante Amstel Hotel als markante elementen in het panorama.

In 1914 kwam de woning vervolgens in handen van Hendrik Jan Wolter. En daarmee begon een nieuwe, zeer interessante episode in de geschiedenis van deze plek.

Wolter was een kunstenaar die sterk reageerde op licht en kleur. Na zijn terugkeer van een van zijn vele reizen naar Engeland verbleef hij ongeveer een decennium in Laren. Daar kwam hij in aanraking met de moderne ontwikkelingen in de schilderkunst en raakte hij beïnvloed door het impressionisme en luminisme.

Zijn schilderwijze werd losser. Kleur werd belangrijker en hij ging contrasterende kleuren naast elkaar plaatsen. Dat karakteristieke gebruik van kleur en licht is juist zo mooi te verbinden met zijn Amsterdamse werken.

Want vanaf zijn woning aan de Amstel had Wolter een onderwerp voor de deur dat voortdurend veranderde.

Het bijzondere aan de schilderijen die Wolter vanuit deze omgeving maakte, is dat zij niet alleen een idyllisch beeld van Amsterdam laten zien. Ze leggen ook een moment vast waarop de stad zichtbaar aan het veranderen was.

Een mooi voorbeeld daarvan is de tram op de Amsteldijk.

Op 6 februari 1916 reed de eerste tram over de Amsteldijk. Daarmee verscheen een nieuw element in het vertrouwde stadsbeeld. Waar voorheen vooral wandelaars, rijtuigen, fietsers en verkeer langs de Amstel bewogen, kwam nu de tram als modern vervoermiddel in het straatbeeld. Op sommige schilderijen van Wolter is die tram dan ook te zien.

Dat lijkt op het eerste gezicht een klein detail, maar voor de hedendaagse beschouwer is het juist buitengewoon interessant. De tram maakt van het schilderij een tijdsdocument. Het verbindt Wolters aandacht voor licht, kleur en atmosfeer met de werkelijkheid van Amsterdam in de jaren vóór en na de Eerste Wereldoorlog.

De schilder keek dus niet alleen naar het water. Hij keek naar een levende stad.

Een terugkerend motief in deze werken is het Amstel Hotel. Vanuit de woning aan de Amstel moet het gebouw een vanzelfsprekend onderdeel van het uitzicht zijn geweest.

Wolter hoefde het hotel niet als architectonisch onderwerp centraal te stellen. Het kon eenvoudigweg onderdeel worden van de compositie: een herkenbare massa aan de overzijde van het water, opgenomen in een spel van lucht, reflecties, bomen, gevels en bewegende mensen.

Juist daarin schuilt de charme van zijn Amsterdamse schilderijen. Het zijn geen topografisch nauwgezette stadsgezichten in de traditionele zin. Wolter lijkt de werkelijkheid vooral te gebruiken als uitgangspunt voor een schilderij waarin licht en kleur de hoofdrol spelen.

De Amstel wordt daarmee meer dan een rivier. Het wordt een oppervlak waarop het Amsterdamse licht voortdurend verandert.

De Amstel was voor Wolter bovendien geen eindpunt. Zijn kunstenaarsleven werd gekenmerkt door reizen. Hij schilderde in Engeland, Frankrijk, Spanje en Italië en keerde steeds terug naar Nederland.

Na de Eerste Wereldoorlog bracht de veranderde wereld hem opnieuw naar de Nederlandse kust, onder meer naar Zeeland. Later zou hij ook in Italië werken. In 1938 verhuisde hij met zijn vrouw naar Rome, maar bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog keerden zij terug naar Nederland, ditmaal naar Laren.

Tegen die internationale achtergrond krijgen de werken die hij aan de Amstel maakte misschien nog wel meer betekenis. Wolter was een bereisd kunstenaar die in verschillende landen naar hetzelfde zocht: het karakter van het licht.