Rotterdam: liefde voor een stad die ooit anders was

Ik ben geboren in Rotterdam, heb er gestudeerd en ben er altijd naar terug blijven keren. Rotterdam is stoer, direct, eigenwijs en vol energie. Misschien is dat wel precies waarom ik er zo van houd. Maar tegelijkertijd blijft één vraag me fascineren: hoe zag Rotterdam eruit vóór de oorlog?

Vandaag kennen we de Maasstad als modern, met haar skyline, haar architectuur en haar ruimte. Maar vóór mei 1940 was Rotterdam een heel andere stad. Vergelijkbaar met Amsterdam, zeggen kenners. Een stad met kronkelende grachten, intieme steegjes en een historische binnenstad die op elke hoek een verhaal vertelde. Een juweeltje aan de Maas, niet alleen commercieel maar ook cultureel, waar grote kunstenaars zich lieten inspireren door het spel van licht, water en haven.

Op 14 mei 1940 voltrok zich in enkele minuten een soort historische amputatie. Het Duitse bombardement legde vrijwel het volledige oude centrum in puin. En met die stenen verdwenen de grachten, de bruggetjes, de gevels, de musea, de ateliers en de cafés waar de stad in kunst en cultuur werd gevangen. De brand bleef dagen doorwoeden. Voor de bewoners was Rotterdam na die week een andere stad letterlijk en figuurlijk.

In de wederopbouwjaren koos Rotterdam niet voor restauratie, maar voor vooruitgang. Geen nostalgie maar nieuw denken. De Lijnbaan, het eerste autovrije winkelgebied van Europa, werd het symbool van een stad die zichzelf opnieuw durfde uit te vinden. Hoekige gebouwen, rechte wegen en minder water: efficiëntie won het van historische romantiek. Water is prachtig, maar het houdt verkeer tegen zo redeneerde men toen.

Vandaag is Rotterdam een soort levende architectuurlaboratorium: Kubuswoningen, De Rotterdam, de Markthal, de Zalmhaventoren, de Erasmusbrug. Het is allemaal gedurfd, allemaal Rotterdams. Maar de prijs die hiervoor is betaald, d.w.z. het ontbreken van een historische binnenstad, blijft voelbaar. Het gemis blijft.

Wat veel mensen niet weten, is hoeveel kunstenaars Rotterdam vóór 1940 hebben vereeuwigd. Niet alleen grote Nederlandse namen als Johan Hendrik van Mastenbroek, Jongkind, Van Voorden, Israels, Breitner, Marius Richter en Kees van Dongen vonden hun motieven in de Maasstad. Ook internationale schilders als Paul Signac, Victor Gilsoul, Kandinsky, Kurt Schwitters, Cézanne, Gustave Courbet en vele anderen reisden naar Rotterdam om het havenlicht vast te leggen.

Het is bijna ironisch: waar de stenen zijn verdwenen, zijn de schilderijen de herinnering geworden.

Wie nieuwsgierig is naar deze verloren wereld, zou het indrukwekkende boek Panorama Rotterdam: Meesters aan de Maas 1820–1940 moeten openslaan. Het is een tijdmachine van papier, vol uitzichtpunten die allang niet meer bestaan. Voor iedereen die ook maar een fractie verbonden is met Rotterdam: koop dat boek.

Want wie van Rotterdam houdt, wil niet alleen zien wat het geworden is maar ook wat het ooit was.