Paul Guermonprez & Hendrik Nicolaas Werkman

Met 4 en 5 mei weer in aantocht, staan we stil bij thema’s die ons blijven raken: vrijheid, verzet en de kracht van kunst in tijden van onrecht. Het zijn onderwerpen die, helaas, niets aan actualiteit hebben verloren. Juist daarom voelen ze urgenter dan ooit.

Twee jaar geleden werd onze galerie benaderd door een sympathiek echtpaar, John en Kristin. Zij bezaten een aantal bijzondere werken van de Groningse Ploeg en overwegen deze een nieuwe bestemming te geven. Wat volgde was een warme en inspirerende kennismaking, waarin kunst en geschiedenis op een bijzondere manier samenkwamen.

Al snel ontdekten we dat hun collectie een prachtig schilderij van Johan Dijkstra bevatte, maar ook een reeks indrukwekkende druksels en originele aquarellen van Hendrik Werkman. Werkman (1882–1945) was een veelzijdig kunstenaar en drukker, bekend om zijn experimentele grafische werk en zijn vernieuwende druktechnieken. Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelde hij een moedige rol in het verzet. Hij was betrokken bij clandestiene uitgaven, waaronder de beroemde reeks “De Blauwe Schuit”, waarin kunst en poëzie werden ingezet als vorm van geestelijk verzet. Tragisch genoeg werd Werkman in april 1945, vlak voor de bevrijding, door de Duitse bezetter geëxecuteerd.

Juist in zijn druksels uit deze periode wordt Werkmans verzetsgeest tastbaar. Met eenvoudige middelen zoals drukinkt, gevonden materialen en zijn kenmerkende stempeltechniek, maakte hij werken die speels en kleurrijk ogen, maar een diepe onderlaag dragen. In een tijd waarin vrijheid van meningsuiting werd onderdrukt, koos Werkman voor een beeldtaal die zich niet eenvoudig liet censureren.

Een bijzonder en indringend voorbeeld hiervan zijn zijn “Chassidische legenden”, een reeks drukwerken gebaseerd op Joodse mystieke verhalen. In deze prenten verbeeldde Werkman figuren, symbolen en vertellingen uit de chassidische traditie, d.w.z. verhalen die draaien om geloof, hoop, menselijkheid en de zoektocht naar licht in donkere tijden. Juist het kiezen voor deze thematiek, midden in een periode waarin Joodse cultuur en leven systematisch werden vernietigd, maakt deze werken tot een krachtige en stille daad van verzet. Werkman gaf hiermee niet alleen uitdrukking aan zijn artistieke vrijheid, maar ook aan zijn verbondenheid met een bedreigde cultuur.

De “Chassidische legenden” zijn geen letterlijke illustraties, maar vrije interpretaties waarin kleur, vorm en ritme een bijna spirituele lading krijgen. Ze stralen een verstilde intensiteit uit alsof ze een tegenwereld openen waarin schoonheid en betekenis blijven bestaan, ondanks alles. Het drukken en verspreiden van deze werken was bovendien op zichzelf al een daad van verzet, een risico dat Werkman bewust nam.

Tijdens ons gesprek leerden we ook dat John en Kristin familie waren van Paul Guermonprez. Guermonprez (1908–1944) was een fotograaf, typograaf en een belangrijk lid van het kunstenaarsverzet. Hij stond bekend om zijn betrokkenheid bij illegale drukwerken en zijn inzet voor de vrijheid van meningsuiting. Guermonprez was ook betrokken bij het gewapend verzet. Op Oudejaarsavond 1943 deed hij bijvoorbeeld mee aan een vergeefse aanslag op het Huis van Bewaring aan de Weteringschans te Amsterdam om een aantal collega-verzetsstrijders te bevrijden.

Beide mannen raakten betrokken bij het kunstenaarsverzet, d.w.z. een netwerk van kunstenaars, drukkers en vormgevers die hun vaardigheden inzetten tegen de bezetter.

Hun samenwerking was niet altijd formeel of structureel, maar ze maakten deel uit van hetzelfde netwerk en vertrouwden elkaar. In die tijd was vertrouwen letterlijk van levensbelang. Vanuit deze verbondenheid heeft Guermonprez destijds rechtstreeks kunstwerk van Werkman verkregen. Deze stukken zijn altijd in handen van de familie gebleven.

Het kunstenaarsverzet speelde een unieke rol tijdens de oorlog. Kunstenaars, drukkers en vormgevers gebruikten hun talenten niet alleen om schoonheid te creëren, maar ook om weerstand te bieden tegen propaganda en onderdrukking. Rond figuren als Gerrit Jan van der Veen ontstonden netwerken waarin creativiteit en moed hand in hand gingen. Van der Veen, zelf kunstenaar, was een sleutelfiguur in het verzet en betrokken bij onder meer de vervalsing van persoonsbewijzen en andere verzetsactiviteiten.

Het lot van deze mensen is onlosmakelijk verbonden met hun daden. Op 10 juni 1944, kort na de invasie in Normandië, werd Paul Guermonprez geëxecuteerd in de duinen bij Overveen (een plek die ikzelf meermaals heb bezocht als eerbetoon aan deze helden), samen met drukker Frans Duwaer en Gerrit Jan van der Veen. Hun dood markeert een van de vele pijnlijke momenten waarop moed werd beantwoord met geweld.

Ook Hendrik Werkman ontkwam niet aan dit lot. In de laatste dagen van de oorlog, toen de bevrijding al in zicht was, werd hij samen met andere gevangenen zonder proces gefusilleerd. Zijn dood is een schrijnend voorbeeld van hoe zelfs in de slotfase van de oorlog het geweld onverminderd doorging.

De kunstwerken die John en Kristin met ons deelden, dragen deze geschiedenis in zich. Ze zijn niet alleen esthetisch waardevol, maar ook beladen met verhalen van vriendschap, moed en verlies.

Vorig jaar overleed Kristin helaas, na een slopende ziekte. John en de rest van de familie hebben toen besloten de kunstwerken te behouden, als tastbare herinnering aan haar. Een keuze die wij volledig begrijpen en respecteren. Soms is de waarde van kunst niet in geld uit te drukken, maar ligt die in de persoonlijke betekenis en de herinneringen die zij bewaart.

In aanloop naar 4 en 5 mei realiseren we ons opnieuw hoe belangrijk het is om deze verhalen te blijven vertellen. Kunst kan verbinden, herinneren en confronteren. En juist daarin ligt haar blijvende kracht.