Geer van Velde – lange weg naar erkenning

Bruning Heintz heeft recent enkele prachtige gouaches mogen overnemen welke oorspronkelijk in de collectie van zijn vriend Piet Moget zaten. We zijn zeer onder de indruk van deze kunstwerken en van de kunstenaar Geer van Velde zelf.

Geer van Velde werd in 1898 geboren te Lisse. De vier kinderen groeiden op bij hun moeder, omdat hun vader al vroeg uit beeld was verdwenen. Drie van hen zouden later bekendheid verwerven: Geer en zijn broer Bram als kunstschilders, en hun zus Jacoba als schrijfster. Het gezin leefde in armoede. Toen Geer twaalf jaar oud was, trad hij in dienst bij Kramer, een schildersbedrijf dat opdrachten uitvoerde in de betere kringen van Den Haag en Wassenaar. Zijn broer Bram was daar al als leerling werkzaam. Beide broers werden opgeleid tot huisschilder, maar al vroeg ontwikkelden zij zich ook als kunstschilder en maakten zij hun eerste schilderijen. Kramer herkende hun talent en ondersteunde hen, ook financieel.

In 1925 voegde Geer zich bij Bram, die al enige tijd in Parijs woonde. Het leven in Montparnasse speelde zich grotendeels af op straat en op de terrassen van de cafés, waar kunstenaars elkaar dag en nacht ontmoetten. Café Le Dôme fungeerde niet alleen als Geers postadres, maar was ook een trefpunt voor kunstenaars, onder wie aanhangers van het constructivisme. Hier ontmoette hij Elizabeth, met wie hij zijn verdere leven zou delen. Op artistiek gebied verliep het aanvankelijk minder voorspoedig. Dankzij bemiddeling van onder anderen Carel Willink kregen beide broers de gelegenheid hun werk tentoon te stellen, onder meer bij De Onafhankelijken. De reacties waren echter lauw en verkocht werd maar weinig.

Het waren uitgesproken moeilijke jaren voor een kunstschilder als hij of zij geen bekende naam had, zoals Matisse of Braque. In 1929 was een wereldwijde crisis uitgebroken en er volgden vele jaren van bittere armoede voor Geer. De crisis trof het bedrijf van Kramer heftig, en veel galeries moesten hun deuren sluiten. Rond die tijd merkte een criticus op dat Geer langzaam maar zeker het figuratieve pad verliet en een eigen beeldtaal en -vorm zocht. Geer begint te experimenteren met lijnen en vlakken en kleuren, evenwel zonder het figuratieve al te veel uit het oog te verliezen. Jaren later zou Geer echter negatief terugkijken op het werk dat hij in die periode had gemaakt.

Vanaf eind jaren ‘30 veranderde de situatie langzaam ten goede. In 1937 ontmoette Geer van Velde de Ierse schrijver Samuel Beckett (Waiting for Godot), met wie hij een levenslange vriendschap zou onderhouden. Beiden waren berooide kunstenaars, voor wie eenzaamheid een wezenlijk onderdeel vormde van hun bestaan en hun kunst. Beckett kocht enkele werken van Geer. Ook in Nederland vond Van Velde een geïnteresseerde verzamelaar in P.A. Regnault, met wie hij eveneens jarenlang contact zou onderhouden. Via Beckett kwam Van Velde in contact met Peggy Guggenheim, die in Londen zijn eerste tentoonstelling organiseerde. De belangstelling bleef echter beperkt en er werd nauwelijks werk verkocht. In deze omstandigheden verlieten Geer en Elizabeth Londen en vestigden zij zich in Cagnes-sur-Mer aan de Côte d’Azur, het deel van Frankrijk dat niet bezet was tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het echtpaar leidde er een teruggetrokken bestaan en moesten voorzichtig zijn vanwege Elizabeths joodse komaf.

Cagnes bracht de ommekeer in zijn werk. Het was er rustig en stil, met een zuidelijk helder licht. Hier begon hij te werken aan een nieuwe beeldtaal/vorm. Op zijn schilderen en tekeningen en gouaches tekenden zich de beeldtaal af die zo kenmerkend zou zijn voor Geers oeuvre. Vriend en bewonderaar Piet Moget meldde dat Van Velde omstreeks 1939-1940 een kleine abstracte compositie maakte die hij zelf beschouwde als zijn eerste werk dat vrij was van invloeden van anderen. Met dit werk nam hij afscheid van zijn jeugdwerk.

Na de oorlog keerde het paar terug naar Parijs en vestigden zich in Cachan, een voorstadje. Een jaar later kreeg Geer zijn eerste solotentoonstelling in galerie Maeght. Dat was een belangrijke gebeurtenis voor hem. Hij kon er zijn nieuwe werk laten zien en toelichten. De titels van zijn werken verwijzen naar licht, kleur en ruimte. Van Veldes opvatting over het kunstenaarschap was dat schilderen een doel was, een levensvorm. Het essentiële is niet de voorwerpen zelf, maar de ruimte tussen de voorwerpen. Het uitgangspunt dat een kunstenaar zijn eigen wereld schept was ook dat van de abstractie of niet-figuratieve schilders. Zijn schilderijen, tekeningen en gouaches hadden geen boodschap voor de kijker. De kijker moet zich openstellen voor de innerlijke wereld van de kunstenaar. Dat kostte menig kijker veel moeite, er was veel onbegrip voor abstractie vlak na de oorlog.

Van Geer van Velde is bekend dat hij lang deed over een schilderij. Hij werkte hard. Ook aan zijn tekeningen en gouaches, die met veel concentratie en geduld werden gemaakt. Volgens Broos (1981) ‘kunnen we uit de tekeningen en gouaches aflezen dat het allemaal niet vanzelf ging en dat het omzetten in een eigen vormentaal hard werken was’. Het ómzetten van een tekening of gouache naar een schilderij was dan weer een nieuwe stap, die op zichzelf weer nieuwe variaties kon oproepen. In zijn werken op papier experimenteerde Geer met steeds verder gaande reductie van vormen binnen een totaalbeeld, zoals ook te zien op deze gouache in de collectie van Bruning & Heintz.

Een aantal jaren na de oorlog ontstaat er steeds meer ruimte en waardering voor abstracte kunst, die overigens uit verschillende richtingen bestond. Zo was er de geometrische abstractie van De Stijl, en de lyrische abstractie van zijn broer Bram waarin spontaniteit en vrije vormentaal de boventoon voerde. Vanaf de jaren ’50 kreeg ook de abstractie van Geer van Velde steeds meer erkenning. Na de Maeght tentoonstelling eind jaren ’40 exposeerde Geer van Velde veelvuldig tot aan zijn dood in 1977. Een lange en vruchtbare periode, waarin hij ook veel reisde.

Geer van Velde bleef een buitenstaander, hij sloot zich bij geen groep aan. Hij ging onverstoorbaar door op de ingeslagen weg. Hij had de weg bewandeld van beweging naar stilte, van contrast naar harmonie, en naar bedwongen emotie. De definitieve erkenning van zijn kunst kwam relatief laat. In 1963 vertegenwoordigde hij Nederland op de Biënnale van San Paolo en na 1970 zette kunsthandel M.L. de Boer zich in om Geers kunst te verspreiden. Zijn laatste werken schilderde hij in 1973. Hij raakte ernstig ziek en overleed in 1977. Het heeft nog vier jaar geduurd voordat de grote overzichtstentoonstelling in Den Haag werd georganiseerd, die ook in Oslo en Parijs te bewonderen viel. Ondanks de late erkenning is de naam van Geer van Velde niet meer weg te denken uit de canon van de moderne kunst. Zijn schilderkunst heeft de eer gekregen die haar toekomt.

Bronnen

Deze bijdrage is gebaseerd op twee boeken/catalogi, die een uitstekende inleiding vormen tot het werk van Geer van Velde.

Broos, K. (1981). Geer van Velde. Den Haag: Haags Gemeentemuseum.

Slagter, E. (1998). Geer van Velde en het licht. Zwolle: Waanders Uitgevers.