Samuel Jessurun de Mesquita
'Sensitivistische verbeelding' (2)
Over het schilderij
Deze sensitivistische ets uit 1923 van Samuel Jessurun de Mesquita toont een verstilde, intieme groepsscène met vijf gestileerde figuren. De personen zijn dicht tegen elkaar geplaatst binnen een architectonisch opgebouwde compositie van bogen en verticale vlakken. Hun gezichten zijn scherp omlijnd met fijne, trefzekere lijnen; de expressie is ingetogen en bijna meditatief. Opvallend is de combinatie van eenvoud en subtiliteit: de contourlijnen zijn helder en decoratief, terwijl kleine arceringen en lijnaccenten zorgen voor nuance in gezichtsuitdrukking en sfeer. De figuren lijken in zichzelf gekeerd, wat een gevoel van innerlijkheid en contemplatie oproept. Dat is kenmerkend voor het sensitivisme, waarin emotie en geestelijke beleving centraal staan. 'Het oeuvre van Samuel Jessurun de Mesquita kent een bijzondere tweedeling. Enerzijds is er het realistische werk: tekeningen en grafisch werk van, vooral, mensen en dieren uit zijn dagelijkse omgeving, waartoe zeker ook de dieren uit de diergaarde Artis behoorden. Zijn huis en atelier aan de Linnaeuskade bevond zich op loopafstand van Artis en hij maakte de wandeling vaak. Dit werk getuigt van vakmanschap en is eenvoudig, vaak gestileerd en tijdloos. Anderzijds is er het ‘sensitivistische’ werk. Dit bestaat uit tekeningen en grafiek, met figuren die uit een droomwereld lijken te komen: wonderlijk, bizar, karikaturaal, soms humoristisch, soms beangstigend. En zeker fascinerend. Het bijzondere is dat deze verschillende onderdelen in zijn werk gedurende vrijwel zijn hele leven tegelijkertijd ontstonden. Volgens Jessurun de Mesquita zelf ontstond het sensitivistische werk in de zijlijn van het realistische werk. In de map die in 1904 door W. Versluys werd uitgegeven en waarin "30 reproducties naar sensitivistische teekeningen" zijn opgenomen schrijft M.W. van der Valk: "Deze werken hebben een eigenaardige aantrekkelijkheid. Het is alsof iemand het geheim bezat, van in zijn droom de voorstellingen op te teekenen, die hem benauwden of verschrikten, en die hij, ontwaakt, nooit plastisch zal kunnen weergeven. " Het is een bijzonder contrast en het lijken bijna twee kunstenaars in één. Ratio en emotie. Realisme en vakmanschap enerzijds en het de fantasie de vrije loop laten anderzijds. Van Jessurun de Mesquita wordt, terecht, gezegd dat hij moeilijk te plaatsen is in de kunstgeschiedenis. Het was een eigenzinnig en uniek kunstenaar. Een eenling. Hetzelfde geldt opmerkelijk genoeg voor zijn wereldberoemde leerling Maurits Escher. Ook hij ontwikkelde een volslagen unieke uiting. Zowel Escher als Jessurun de Mesquita gaven overigens zelf geen betekenis aan hun bijzondere werk; dat lieten zij aan de kijker over.' Het werk is met potlood onder ets en in de plaat gesigneerd. Het is genummerd , ook in potlood 5/12. Ook is het gedateerd, 1923.
Over de kunstenaar
Vandaag de dag wordt de naam Jessurun de Mesquita vooral geassocieerd met zijn leerling M.C. Escher. Daarnaast is De Mesquita bekend om zijn kernachtige houtsneden van dieren uit Artis. Maar deze kunstenaar heeft een oeuvre nagelaten dat veel gevarieerder en vernieuwender is dan doorgaans verondersteld wordt. De eerste grote overzichtstentoonstelling in twintig jaar illustreert dit aan de hand van tekeningen en aquarellen, houtsneden, etsen en litho’s, schilderijen en toegepaste ontwerpen. Samuel Jessurun de Mesquita groeit op in de beslotenheid van de Joods-Portugese gemeente in Amsterdam. Hij krijgt zijn opleiding aan de Kunstnijverheidsschool en de Rijksnormaalschool in Amsterdam. Aanvankelijk richt hij zich op het schilderen, maar al snel kiest hij voor andere, soms zeer experimentele technieken. Zo maakt hij in de jaren negentig van de negentiende eeuw ‘krastekeningen’, waarin de voorstelling in witte, uitgespaarde lijnen in een veld van zwart krijt verschijnt. Ook ontstaan in deze periode de eerste etsen en houtsneden. Omstreeks 1900 kiest hij voor een loopbaan als sierkunstenaar: hij maakt batiks en met houten stempels bedrukte stoffen, die worden verkocht bij de Amsterdamse firma’s ’t Binnenhuis en De Woning. Tegelijkertijd is hij werkzaam als leraar aan de Haarlemse School voor Kunstnijverheid. Vanaf ongeveer 1904 ontstaan opnieuw vrije werken: aanvankelijk tere waterverftekeningen, later houtsneden en etsen. Een terugkerend thema in zijn werk zijn de dieren uit Artis, de Amsterdamse dierentuin die hij ook vaak met leerlingen bezocht. Maar daarnaast maakt hij portretten, figuurstukken en kiest hij exotische planten en bloemen tot onderwerp. Zijn werk kenmerkt zich door een verstilde eenvoud en een concentratie op de grote vorm. Hij verschilt hierin wezenlijk van tijdgenoten als G.W. Dijsselhof, Th. Nieuwenhuis en C.A. Lion Cachet. Een aparte categorie binnen het werk van Jessurun de Mesquita vormen de talloze ‘sensitivistische’ werken, die wonderlijke wezens met vaak menselijke trekken laten zien en een heel eigen wereld oproepen. Deze tekeningen, die De Mesquita vanaf het begin van zijn loopbaan tot heel kort voor zijn dood maakt, ontstaan zoals hij zelf schreef ‘tussen de bedrijven van het leven door’. In de laatste jaren van zijn leven, wanneer hij door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en een slechte gezondheid een teruggetrokken bestaan leidt, maakt hij uitsluitend van dit soort tekeningen, in talloze schetsboekjes die het karakter van een dagboek hebben. Begin 1944 werd hij met zijn vrouw en zoon gedeporteerd. Hij kwam om het leven in het concentratiekamp Auschwitz.
