Duits expressionisme en de invloed op Nederlandse stromingen

Belangrijke kunstenaars binnen deze stroming waren onder anderen Ernst Ludwig Kirchner, Emil Nolde en Franz Marc. Daarnaast speelden Wassily Kandinsky en Alexej von Jawlensky een belangrijke rol, vooral binnen de kunstenaarsgroep Der Blaue Reiter in München. Kandinsky ontwikkelde een steeds abstracter beeldtaal waarin kleur een spirituele betekenis kreeg, terwijl Jawlensky bekend werd om zijn indringende, vereenvoudigde portretten met krachtige kleurcontrasten.

Een andere belangrijke groep was Die Brücke, opgericht in Dresden. Hun werk kenmerkt zich door felle, vaak onnatuurlijke kleuren, grove penseelstreken en een rauwe directheid. Het expressionisme was niet alleen een stijl, maar ook een houding: kunst moest intens, persoonlijk en vernieuwend zijn.

 

Hoewel Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal bleef, waren er sterke artistieke contacten met Duitsland. Ideeën uit het expressionisme vonden hun weg naar Nederlandse kunstenaars, onder meer in het kunstenaarsdorp Bergen in Noord-Holland. Daar ontstond rond 1915 de Bergense School.

Kunstenaars als Leo Gestel en Charley Toorop experimenteerden met kleur en vorm om meer zeggingskracht te bereiken. De invloed van het Duits expressionisme is zichtbaar in de vervorming van vormen en het loslaten van realistische kleur, maar de Nederlandse variant bleef vaak dichter bij het landschap en het dagelijks leven.

 

In 1918 werd in Groningen kunstenaarsvereniging De Ploeg opgericht. De naam symboliseerde het omploegen van het kunstleven in het noorden van Nederland. Hier was de invloed van het Duits expressionisme nog directer voelbaar.

Een sleutelrol speelde Jan Wiegers, die in Zwitserland in contact kwam met Kirchner. Hij bracht de expressieve stijl, het felle kleurgebruik en de vrije penseelvoering mee terug naar Groningen. Via hem kreeg De Ploeg een uitgesproken expressionistisch karakter. De landschappen van Groningen werden geschilderd in krachtige contrasten en intense kleuren,waarbij emotie belangrijker was dan natuurgetrouwe weergave.

Ook Hendrik Nicolaas Werkman experimenteerde met grafiek en druktechnieken en droeg bij aan het vernieuwende karakter van de groep. In vergelijking met de Bergense School was De Ploeg uitbundiger in kleur en expressie, en sterker verbonden met de Duitse voorbeelden.

 

Het Duits expressionisme vormde een belangrijke inspiratiebron voor Nederlandse kunstenaars in het begin van de twintigste eeuw. Via internationale contacten en persoonlijke ontmoetingen verspreidden ideeën zich over grenzen heen. De Bergense School ontwikkelde een meer verstilde, donkere variant van het expressionisme, terwijl De Groninger Ploeg koos voor kleurkracht en experiment.

In beide gevallen ontstond geen kopie van de Duitse stroming, maar een eigen Nederlandse interpretatie. De nadruk op emotie, vervorming en expressieve kleur bleef centraal staan, maar werd aangepast aan de Nederlandse omgeving en mentaliteit. Zo groeide uit een internationale beweging een karakteristieke nationale kunstontwikkeling.