Nederlandse schilders in de bergen

Nederland is plat. Polders, luchten, water en horizonlijnen: dáár zijn onze schilders groot mee geworden. En toch duiken er in Nederlandse collecties verrassend vaak bergen op. Alsof de verbeelding omhoog moest klimmen waar het landschap dat niet kon. Henk Hofstede zong het al: “In the Dutch mountains” , een prachtige paradox. Bergen bestaan hier niet, en juist daarom misschien des te meer in de kunst.

Voor Nederlandse kunstenaars waren bergen lange tijd geen dagelijks motief maar een bestemming. Wie een berg wilde schilderen, moest reizen. Dat maakt de berg in onze schilderkunst altijd een beetje bijzonder: hij hoort bij vakantie, avontuur, afstand nemen van huis. Jan Altink, Jan Harm Weijns, Leo Gestel, Jo Koster, Jentsje Popma en William Singer trokken daadwerkelijk de bergen in. Veel werken ontstonden en plein air, direct voor het motief, met wind, licht en hoogteverschillen als tegenspelers.

Toch blijven het geen pure registraties. Een Nederlandse schilder kijkt anders naar een berg dan iemand die ermee opgroeit. Waar een Zwitser misschien vooral structuur ziet, ziet de Nederlander ruimte en misschien zelfs een beetje ontzag. De hellingen worden ritmischer, de kleuren helderder, de verte soms groter dan fysiek mogelijk is. Alsof de schilder niet alleen vastlegt wat hij ziet, maar ook wat hij ervaart: de klim, de adem, de plotselinge weidsheid.

Misschien zijn deze berglandschappen daarom tegelijk echt én imaginair. Ze zijn ter plekke geschilderd, maar gefilterd door een blik die uit een vlak land komt. De berg wordt niet alleen topografie, maar ook verlangen: naar hoogte, naar overzicht, naar het ontsnappen aan de horizon.

En bovendien is een berg schilderen lastig. Hij verandert voortdurend met het licht, kent geen duidelijke contourlijn zoals een dijk of kanaal, en verliest gemakkelijk zijn monumentaliteit op doek. Juist die uitdaging maakt hem aantrekkelijk.

De Nederlandse berg is dus geen geografische werkelijkheid, maar een artistieke. Een plek waar observatie en verbeelding elkaar ontmoeten, ergens halverwege de klim.